رمان «سهم من» اثر پرینوش صنیعی در زمره پرفروش ترین رمان های 14سال اخیر ایران است که در سال 82 توسط انتشارات روزبهان به چاپ رسید. این رمان با داستان پردازی زیبا علاوه بر نمایاندن شرایط و اوضاع اجتماعی دهه 40و پس از آن، به توصیف جایگاه زن در آن دوران می پردازد. در این مقاله سعی گردیده است به این مسئله پاسخ داده شود که چگونه عوامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سبب نگارش این رمان شده است؟ با توجه به اینکه در جامعه شناسی ادبیات به جهت مفهوم نمودن پیوند های متن ادبی و جامعه، به بررسی رابطه اثر ادبی و ساختارهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می پردازد. از این روی در مقاله حاضر تلاش گردیده است بر اساس نظریه «ساخت گرای تکوینی لوسین گلدمن»این اهداف روشن گردد که مفاهیم و موضوعات مربوط به پدیده های اجتماعی در رمان«سهم من» و تاثیر وقایع و اوضاع جامعه بر این رمان؛ همچنین جایگاه زن و نقش او در جامعه چگونه در این اثر ادبی نمود دارد. در این تحلیل، اثر در دو مرحله دریافت و تشریح که در مرحله دریافت بر اساس تحلیل شخصیت ها و در مرحله تشریح بر اساس تحلیل جامعه مورد بررسی قرار می گیرد. از آنجا که ساختار اجتماعی رمان نیز کاملا منطبق بر ساختار اجتماعی جامعه است، بسیاری از مولفه های این روش بر آن قابل انطباق است.

علم جامعه­ شناسی ادبیات، دانش گسترده­ ای است که دربردارنده­ ی مجموعه­ ی وسیعی از افکار و نظریات متفکران پیرامون پیوند میان ادیب و جامعه­ ی وی است. ازاین رو مطالعات ادبی بر مبنای نظریات این اندیشمندان، گامی استوار و ضروری در زمینه­ ی نقد متون ادبی به شمار می­ رود و چه بسا نتیجه­ ی پژوهش­ های ادبی فارغ از این­ گونه مطالعات ابتر است. یکی از اندیشمندان جامعه­ شناسی ادبیات لوسین گلدمن است که بنیان­ گذار سبکی نوین در این حوزه به شمار می­ رود. شیوه­ ی او به ساخت­ گرایی تکوینی شهرت یافته است. او معتقد است اثر ادبی نتیجه­ ی فرهنگ و آگاهی جمعی طبقه، عصر و یا نسل نویسنده است. لذا در روش خود در پیِ ایجاد ارتباطی معنادار میان اثر ادبی و مهم­ ترین جنبه­ های زندگی اجتماعی است. نجیب محفوظ داستان­ پرداز و رمان­ نویس معاصر مصر ازجمله نویسندگانی است که در آثارش به دنبال بیان آمال و محنت­ های جامعه و طبقه­ ی اجتماعی خود می­ باشد. به گونه ای که از خلال بررسی آن ها به شیوه­ ی ساخت­ گرایی تکوینی، می­ توان به پیوندهای وثیق ساخت درونی و ادبی این آثار با نگرش و آگاهی جمعی طبقه­ ی اجتماعی نویسنده پی برد. ازجمله ی این آثار داستان کوتاه «الزیف» از مجموعة داستانی «همس الجنون» اوست؛ پژوهش حاضر به منظور بررسی این داستان کوتاه، نظریه­ ی لوسین گلدمن را چراغ راه خود قرار داده است. بدین منظور ساختار داستان در دو سطح تفسیری – یعنی دریافت درون­ متنی همچون بررسی ساختار معنایی-و سطح تشریحی – یعنی تحلیل بستر اجتماعی و فرهنگی داستان-مورد کاوش قرار می­ گیرد. یافته­ های پژوهش نشان می­ دهد عناصر این داستان دارای ویژگی­ هایی است که بیان­ گر پیوند عمیق داستان با جامعه ­ ی نجیب محفوظ است؛ همچنین نشان­ می­ دهد که داستان ثمره­ ی جهان­ بینی و آگاهی جمعی گروهی است که نویسنده به آن تعلق دارد.

رمان درازنای شب، اثر جمال میرصادقی براساس نظریه جامعه شناسانه لوسین گلدمن با روش تحلیلی-توصیفی بررسی شد. گلدمن بر این باور بود که اثر ادبی را نه یک فرد، بلکه جهان بینی یک جمع و گروهی که وی بدان تعلق دارد؛ می آفریند و روش خود را ساختارگرایی تکوینی نام نهاد که پایگاه اجتماعی نویسنده، عامل اساسی این گونه از ساختارگرایی است. میرصادقی نیز نویسنده ای واقع گراست که در خلال آثارش به طرح مشکلات عصر می پردازد که بازتابی از واقعیت های اجتماعی است و با توجه به آنکه کلیت آثارش با اوضاع اجتماعی ارتباط دارد، می توان رمان های او را ازجمله رمان درازنای شب را ازمنظر جامعه شناختی بررسی کرد که موجب نگرشی تازه در شناخت آثارش می شود. یافته هایی که در بررسی رمان درازنای شب براساس نظریه گلدمن حاصل می شود نکات قابل توجهی را شامل می شود ازجمله اینکه رمان او از ساختار اجتماعی برخوردار است و برجسته ترین مضامین مطرح در آن، فقر فرهنگی و اقتصادی و تقابل سنت و تجدد است که منجر به گسست و انقطاع نسلی می شود. هدف از نوشتار پیش رو، بررسی مفاهیم و مسایل اجتماعی رمان برمبنای نظریه گلدمن و تاثیر محیط و اجتماع در آثار نویسنده و بررسی اعتقادات و باورها در رمان است. دیگر اینکه بنابر نظریه گلدمن، نویسنده به عنوان کارگزار طبقه اجتماعی، نمایانگر جهان بینی طبقه متوسط است. در رمان میرصادقی نیز درمی یابیم که جهان نگری موجود در اثر، همان جهان بینی طبقه متوسط است که با رسیدن به حداکثر آگاهی ممکن، توانسته است آگاهی طبقاتی را در طبقه متوسط نمایان سازد.

یکی از مهم ترین مواردی که در نقد جامعه ­شناختی رمان به آن توجّه می شود، ارتباط میان اثر با پایگاه طبقاتی نویسنده است که متأثّر از دیدگاه­های طبقاتی جامعه­ شناسانه است. در نقد جامعه شناختی رمان، پیش از هر چیز باید ساختار معناداری از ارتباط میان اثر و جامعه ترسیم کرد. ساختار معنادار از نظر گلدمن، ارتباط میان ساختار درونی اثر با انعکاس جهان بینی مستتر در آن است. در نمونه های عملی نقد جامعه­ شناختی لوکاچ، گلدمن و سایر پیروان آن­ها، توجّه به پایگاه طبقاتی نویسنده و ارتباط آن با ساختار و شخصیّت­ پردازی اثر، بخشی اساسی در تحلیل جامعه­ شناسانه متن به شمار می رود. برهمین اساس این پژوهش به بررسی جامعه شناختی رمان اسرار گنج ابراهیم گلستان از دیدگاه بازتاب طبقات جامعۀ ایرانی، براساس آرای لوسین گلدمن پرداخته ­است. بر­اساس یافته­ های این پژوهش ابراهیم گلستان در رمان اسرار گنج درّة جنی به نقد توسعۀ ظاهری رژیم شاه و مدرنیزاسیون آن پرداخته، نقش طبقات اجتماعی را در برابر این مقتضیّات به صورت نمادین بازنمایی کرده است و فرصت طلبی­ های طبقه ثروتمند و متوسّط و انفعال طبقة فقیر را سرزنش کرده­ است.

جامعه شناسی ساختارگرا، رویکردی نظری برای شناخت نظام ها و ساختارهای اجتماعی است که مفاهیم و رفتارهای اجتماعی را شکل می دهند. این نوع از جامعه شناسی تلاشی برای استفاده از مدل ها و نظریه ها جهت تبیین و توسعه سیستم ها و ساختارهای جامعه است که بر اساس مدل سازی و الگوسازی طرح بندی می شوند. مطالعه ی جامعه شناختی حکایت های مثنوی از آنجا که مروری بر چگونگی تفسیر و نحوه ی واکنش اعضای اجتماع به حوادث و پدیده های مختلف است، می تواند نقدها و تحلیل های معتبر و قابل قبولی در باره ی جامعه ی زمان آفرینش این اثر ارائه دهد. با استفاده از الگوها و نمودارهای مختلف و نقد و تحلیل های مبتنی بر این الگوها و مدل ها و همچنین با تجزیه و تحلیل حکایت های مثنوی، بر اساس الگوها و مدل های ذکر شده، امکان درک همه جانبه ای از رفتار و واکنش اعضای جامعه به مسائل مختلف فراهم می ود. این مطالعه جامعه شناختی می تواند به شناسایی علل زمینه ای در پس رفتارها و واکنش های خاص و نیز تأثیرات آن ها بر پویایی اجتماعی کمک کند. علاوه بر این، می تواند بینشی در مورد نحوه تعامل سیستم های اجتماعی مختلف با یکدیگر ارائه دهد، که به تصمیم گیری آگاهانه تر در مورد بهترین نحوه ی مدیریت بر نهادهای اجتماعی کمک کند. ازجمله کنش ها واکنش های افراد در جامعه که تعاملات افراد را در موقعیت های مختلف اجتماعی تحت تأثیر قرار می دهد، اعتقاد به جبر مطلق یا اختیار تام در انجام امور زندگی روزمره است. از بررسی دفترهای شش گانه مثنوی، این نتیجه حاصل شد که موضوع فوق پیچیده و بحث برانگیز وتا حدودی غیر قابل تفکیک می باشد. مولانا از ابراز

زمینه: رمان سووشون نوشته سیمین دانشور نخستین رمان فارسی به قلم یک نویسنده برجسته زن ایرانی است که در تیر ماه 1348 منتشر شده است. در این مقاله به بررسی رمان «سووشون» از منظر جامعه شناختی پرداخته شده و در راستای تبیین طبقه اجتماعی شحصیت ها و خصایل روانی آن ها، شخصیت های این رمان بر اساس نظریۀ آلفرد آدلر نیز تحلیل شده است. هدف: هدف مطالعه حاضر واکاوی رویکرد جامعه شناختی لوسین گلدمن و روانشاسی شخصیت آلفرد آدلر در رمان سووشون سیمین دانشور بود. روش: این مطالعه از یک رویکرد تحقیق کیفی بهره می برد که بر تجزیه و تحلیل گنجاندن عناصر متنی و تصویرسازی دقیق شخصیت ها درون رمان تأکید دارد. روش های کیفی انعطاف پذیری را که برای گرفتن از غنای پیچیدگی در اعمال ادبی لازم است، فراهم می کند و امکان یک بررسی دقیق از ابعاد اجتماعی و روانشناختی را ممکن می سازد. یافته ­ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که نویسنده با مهم ترین دغدغه های جامعه سر و کار دارد و در دیدگاهی کلان به بیان نقطه نظراتی منبعث از طبقه اجتماعی خود پرداخته است. در رمان سووشون دو محور به چشم می خورد: یکی محور ساختار رمان و عناصر سازنده آن و دیگری ساختار اجتماعی فرهنگی و سیاسی جامعه ایران در زمان نویسنده است دانشور گذشته از پرداختن به مسائل هنری آثار ادبی را به مسائل تاریخی سیاسی و اجتماعی فرهنگی و اشاراتی داشته و آن را دستمایه بیان هنری خود قرار داده است. نتیجه گیری: در این مقاله رمان سووشون طبق دیدگاه لوسین گلدمن که اعتقاد داشت میان جهان رمان نویسنده و یک گروه اجتماعی پیوند برقرار است نقد و بررسی شد و نتایج پژوهش نشان می دهد که نویسنده با مهم ترین دغدغه های جامعه سر و کار دارد و در دیدگاهی کلان به بیان نقطه نظراتی منبعث از طبقه اجتماعی خود پرداخته است. در رمان سووشون دو محور به چشم می ­خورد: یکی محور ساختار رمان و عناصر سازنده آن و دیگری ساختار اجتماعی فرهنگی و سیاسی جامعه ایران در زمان نویسنده است دانشور گذشته از پرداختن به مسائل هنری آثار ادبی را به مسائل تاریخی سیاسی و اجتماعی فرهنگی و اشاراتی داشته و آن را دستمایه بیان هنری خود قرار داده است. برخی شخصیت های این رمان نیز از منظر روانشناسی اجتماعی آدلر به خودآگاهی و خودشکوفایی رسیده ­اند.

جامعه شناسی ادبیات موضوعی تلفیقی از علوم اجتماعی و جامعه شناسی است. لوسین گلدمن از نظریه پردازان این مبحث تحلیلی است. در جامعه شناسی تکوینی گلدمن، ارتباط آثار ادبی و وضعیت اجتماعی و موقعیّت اجتماعی نویسنده مدّنظر قرار دارند و اثر ادبی بر مبنای این مفاهیم تحلیل می شود. هدف پژوهش حاضر این است که به روش توصیفی تحلیلی با ابزار کتابخانه ای، آثار داستانی براهنی را بر مبنای نظریة جامعه‏شناسی تکوینی لوسین گلدمن تحلیل کند. به این دلیل که ادبیات، زبان گویای هر جامعه است و کارآمدترین راه برای آشنایی با افکار و باورهای هر جامعه، غور در ادبیات آن جامعه است؛ پس باید آثار داستانی معاصر را از این زاویه نیز تحلیل کرد. نتایج پژوهش نشان می‏دهد که براهنی مسائل مختلف فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هم چون بی‏ عدالتی، خفقان سیاسی اجتماعی، ظلم حاکمان، تضاد طبقاتی، نفوذ و تسلط فرهنگی و سیاسی بیگانگان، ایستادگی در برابر جور و ستم و مواردی دیگر را دست مایه خلق آثار خود قرار داده است و این مضامین تحت تأثیر مسائل جامعه به داستان‏های براهنی راه یافته‏اند. از سوی دیگر، مسائل اجتماعی موجود در آثار رضا براهنی، همان دغدغه های طبقه‏ ای از جامعه است که براهنی نیز به آن تعلق دارد و این طبقه، همان قشر روشن فکر جامعه است. بنابراین مهمترین مؤلفه نظریه جامعه ‏شناختی لوسین گلدمن که همانا تأثیرپذیری اثر ادبی از طبقه اجتماعی مؤلف است، در داستان‏های براهنی نمود یافته، مضامین داستان‏های او همان دغدغه ‏های طبقه اجتماعی نویسنده است.

از نظر لوسین گلدمن، فرد نویسنده عناصر خلاقیتش را از زمانه ی خویش و جامعه ای که در آن زندگی می کند، می گیرد. در جامعه افرادی استثنایی حضور دارند که علاوه بر توانایی ذاتی هنری، آگاهی شان هم نسبت به جهان بینی طبقه اجتماعی خودشان به حداکثر میزان ممکن است. اگر این افراد به توانایی بیان بدیع مسائل طبقاتی دست پیدا کنند، می توانند آثاری بیافرینند که بیانگر جهان بینی طبقه اجتماعی خودشان باشد. آنچه باعث برجستگی نوابغ می شود، توانایی آنها در بیان ارزش های جهان شمول جامعه ی انسانی است. بهرام بیضایی نیز هنرمندی ست که نگاهی جامعه شناسانه و پرسشگر دارد. او هم، عناصر تعیین کننده ی کارش را از جامعه ای که در آن زندگی می کند، می گیرد و با استفاده از ذوق هنری ای که دارد، آثاری ماندگار خلق می کند. در این راه، دانش او از میهنش، به غنای آثارش افزوده است. در این مقاله، نمایشنامه چهار صندوق، نوشته بهرام بیضایی با هدف دست یابی به شناختی بهتر از جامعه و گروه های اجتماعی دوران نگارش نمایشنامه و با استفاده از رویکرد جامعه شناسی هنر و نظریه ی ساختار گرایی تکوینی لوسین گلدمن که شامل دو مرحله دریافت و تبیین است، مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل این نمایشنامه، نشان داد که چگونه ساختار اجتماعی جامعه ایران نیز می تواند تاثیر خود را بر اثر هنری بگذارد.

زمینه و هدف: حمید مصدق از شاعران معاصر میباشد که محتوای سیاسی، اجتماعی و عاشقانه در سبک فکری شعر وی برجسته است. در این مقاله اشعارش با هدف بررسی جهان نگری شاعر و ارتباط ساختار معنادار محتوای شعرش با ساختارهای اجتماعی سیاسی جامعه بر اساس نظریۀ «ساختگرایی تکوینی» لوسین گلدمن بررسی شده است. روش مطالعه: روش گردآوری داده ها در این پژوهش، کتابخانه ای و ابزار جمع آوری اطلاعات، فیشبرداری است و نگارش آن به شیوۀ توصیفی-تحلیلی بر مبنای نظریۀ گلدمن انجام شده است. جامعۀ آماری مجموعه شعر «تا رهایی» از مصدق است. یافته ها: عناصر اصلی شعر حمید مصدق در سبک فکری، مبارزه، مقاومت، عشق، اندوه، و یأس در محتوای سیاسی، اجتماعی و غنایی میباشد که در ساختار معنادار، همسو با ساخت اجتماعی طبقات تأثیرگذار سروده و از گروه جریان مقاومت و رمانتیسمها تأثیر گرفته است. در مرحلۀ دریافت و ساختار عینی متن، با کاربست واژه های ساده، زبان دور از تکلف و نزدیک به گفتار، لحن حماسی و صمیمی، استفاده از نمادهای اساطیری، حماسی، و تشبیه و تکرار، جهان بینی خود را نشان داده و توانسته در مرحلۀ تکوین به تشریح مسائل اجتماعی زمان خود بپردازد. جامعۀ آشفته از استبداد، یأس مردم از بهبودی اوضاع، و اندوه از نامهربانی مردم آگاهی واقعی (آگاهی موجود جامعه) است که در ساختار اجتماعی توصیف کرده است؛ اما با آگاهی ممکن (آگاهی مطلوب) در این مضامین، مقاومت، مهربانی، عشق و وفاداری را آرزو دارد. نتیجه گیری: اشعار مصدق بازتعریفی از ساختار کلی جامعۀ اوست. جهان نگری وی بر مقاومت و عشق استوار است که طبق جامعه شناسی گلدمن انعکاسی از جهان نگری گروههای مقاومت و رمانتیستها میباشد.